Instrumenty ekonomiczne

Instrumenty ekonomiczne, kategorie i stosunki ekonomiczne wykorzystywane w zarządzaniu w celu wpływania na decyzje i kierunki działalności podmiotów gospodarczych (producenci, dystrybutorzy i konsumenci) i skierowywanie ich działania w pożądanym kierunku przez organ (organy) nadrzędny. W tym samym znaczeniu bywają używane terminy: narzędzia, dźwignie i środki ekonomiczne, rzadziej zaś normatywy ekonomiczne. Wprowadzenie pojęcia „i.e.” związane było z potrzebą ograniczenia w stosunku do jednostek gospodarczych bezpośrednich metod zarządzania, zwanych również dyrektywno-nakazowymi w celu zwiększenia ich samodzielności i elastyczności działania w wyborze kierunków i metod gospodarowania. I.e. mogą zastępować bezpośrednie nakazy, instrukcje itp. Kierowanie za pomocą i.e. powinno stwarzać przedsiębiorstwom większą swobodę działania, np. posługiwanie się funduszem płac ustalonym elastycznie w określonej relacji do pracochłonności produkcji lub do kosztów przerobu wytworzonej produkcji ułatwia funkcjonowanie przedsiębiorstwa, zwłaszcza w porównaniu z trybem arbitralnego ustalania nieprzekraczalnych wielkości funduszu płac. I.e. obejmują: 1. bodźce materialnego zainteresowania, wyzwalające aktywność gospodarczą zespołów ludzkich i organizacji, skierowujące tę aktywność na realizację pożądanych celów; 2. kryteria oceny działalności organizacji gospodarczych, stanowiące dla nich jednocześnie kryteria wyboru nazywane inaczej miernikami działalności gospodarczej; 3. ceny, procent, narzuty, dopłaty i inne zbliżone parametry wyboru stosowane w organizacjach gospodarczych; 4. reguły zasilania organizacji w różnego rodzaju zasoby gospodarcze i o różnym przeznaczeniu. I. e. mogą być stosowane w obrębie dyrektywno-nakazowych form zarządzania uzupełniając bądź wzmacniając rolę ustaleń planu. W ten sposób w latach 50-tych były wykorzystywane zarówno bodźce materialnego zainteresowania, jak i ceny. Rola i.e. wzrastała wraz z procesami decentralizacji zarządzania. W latach 60-tych miało miejsce szereg prób rozszerzenia stosowania i.e. w kierowaniu przedsiębiorstwami. Posługiwanie się i.e. oprócz zapewniania przedsiębiorstwom większej swobody działania powinno mobilizować je do podnoszenia efektywności gospodarowania. Skonstruowanie systemu instrumentów, a zwłaszcza bodźców materialnego zainteresowania, który nakłaniałby przedsiębiorstwa do samorzutnego ujawniania i wykorzystywania rezerw, okazało się zadaniem niełatwym. Dwie próby przeprowadzone w przemyśle polskim — pierwsza oparta na ustalaniu funduszu premiowego i zakładowego, w zależności od stopnia poprawy rentowności w stosunku do roku poprzedniego, druga — na stosowaniu wieloletnich normatywów podziału zysku i amortyzacji — skończyły się niepowodzeniem. Przyczyn niepowodzenia w szerszym stosowaniu i.e. — zdaniem specjalistów — należy dopatrywać się w niekompleksowym, fragmentarycznym charakterze prób ich wprowadzania. Stąd wypływa teza o potrzebie kompleksowości rozwiązań w dziedzinie stosowania i.e. Jest to jednak zagadnienie wyjątkowo trudne ze względu na wielostronne i wielokierunkowe powiązania różnych sfer działalności i stosunków ekonomicznych, które powinny być wykorzystane w systemie instrumentów. Tym niemniej, z punktu widzenia społecznych potrzeb należy oczekiwać dalszego wzrostu roli i.e. w procesie usprawniania zarządzania gospodarką socjalistyczną. Dotychczas największego postępu w stosowaniu i.e. dokonano w systemie gospodarczym Węgier.